صندوقچه

درود بر همه دوستان، من خبرنگار اقتصادی و گردشگری هستم با توجه به رشته تحصیلی و همچنین علاقه خودم سعی می‌کنم مطالب اقتصادی و گردشگری نوشته شده توسط خودم را برای مطالعه شما بزرگواران منتشر کنم.

تشدید واردات میوه، تهدید تولید و اشتغال داخلی
نویسنده : عماد عزتی خراسانی - ساعت ۱٢:٥٠ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/٢/۳۱
 

مقدمه:سال 1384 سرآغاز واردات بی‌رویه میوه به داخل کشور بود. واردات مرکبات در سال 1384 شروع و در سال1386 که سال پرمحصول کشور بود تشدید شد در سال 1387 علاوه‌بر مرکبات، واردات سایر میوه‌ها (گلابی، انگور، آلو، سیب، مرکبات،...) شروع و در سال جاری، واردات اغلب آنها تشدید شده است.با توجه به شدت واردات میوه در نه ماهه اول سال 1388 و مشکلات تولیدکنندگان میوه در کشور، به بهانه تنظیم بازار و تامین میوه شب عید ، از صفر شدن تعرفه و تشدید واردات میوه و بویژه مرکبات سخن  گفته می شود.
این مقاله در صدد است با بررسی و تحلیل آمارهای گمرک جمهوری اسلامی و وزارت جهاد کشاورزی، روند واردات ، صادرات و تولید داخل را مورد بررسی قرار داده و نیاز به واردات و آثار آن را
  مشخص کند.بررسی روند واردات:تا سال1383(قبل از شروع برنامه چهارم توسعه)بیشتر واردات محصولات باغی به موز، نارگیل، اختصاص داشته است، در این سال از حدود 299 هزار تن میوه وارداتی به کشور، 276 هزار تن( 92 درصد) موز و 17 هزار تن نارگیل بوده است و 6 هزار تن دیگر نیز بیشتر شامل محصولاتی مانند انبه ، شاه بلوط ، آناناس و.
.. و دیگر محصولاتی که اغلب در ایران تولید نمی‌شدند بود.

درطول سال 1387 مقدار 831 هزار تن میوه وارد کشور شده است ( 8/2 برابر واردات میوه سال 1383) که 637 هزار تن آن ( 77 درصد کل واردات) را موز تشکیل می داد و واردات پرتقال که از سال 1384 و به میزان 53 هزار تن آغاز شده بود در این سال به 131 هزار تن رسید نکته جالب این که در نه ماهه اول سال 1387 صرفا حدود 28 هزار تن( حدود 20 درصد) آن وارد کشور شده بود  و 80 در صد مرکبات برای تنظیم بازار باصطلاح شب عید وارد کشور شد در نه ماهه اول سال 1388مقدار 131 هزار تن مرکبات( 7/4 برابر مدت مشابه سال قبل) وارد کشور شده است  این مقدار واردات در نه ماهه سال جاری، برابر واردات دردوازده ماهه سال قبل و بیانگر روند سریع رشد واردات مرکبات در کشور است و اگر شدت واردات در پایان سال، مشابه سال قبل تصور شود نوید دهنده شکست کامل تولید مرکبات داخل و شروع روند نابودی آن خواهد بود.

در طول سال1387 سه محصول موز ، مرکبات و نارگیل 796 هزار تن( 96 درصد) از واردات میوه و سایر میوه ها 34 هزار تن(حدود 4 درصد) از واردات را تشکیل داده اند. در نه ماهه سال 1388 واردات سه گروه محصول ذکر شده 706 هزار تن ( 4/4 برابر مدت مشابه سال قبل ) رسیده است  جالب این که در نه ماهه اول سال 1387 از سایر محصولات فقط 7 هزار تن وارد کشور شد و 26 هزار تن آن( 76 درصد) در آخر سال واردات صورت گرفت  اما در نه ماهه اول سال 1388 بیش از 66 هزار تن ازاین نوع محصولات وارد کشور شده است که تقریبا دو برابر کل واردات سال قبل و 5/9 برابر مدت مشابه سال گذشته، این نوع میوه ها وارد کشور شده اند.

  تغییر تدریجی ذائقه مصرف کننده ایرانی آغاز شده است و اکنون گاه صحبت از وجود ذائقه عده ای از مصرف کنندگان (بازار مصرف خاص) برای میوه خارجی می شود این تغییر ذائقه به حدی است که در نه ماهه اول سال 1387 میزان واردات گلابی حدود 230 تن بود و در نه ماهه اول سال 1388 با 108 برابر افزایش به حدود 25600 تن رسیده است.
محصولاتی مانند زردآلو ، هلو ، شلیل ، آلو و گوجه سبز یعنی میوه های سردسیری که در سالهای گذشته واردات آنها میزان قابل ذکری نبود ، زردآلو با 40 تن واردات در نه ماهه اول سال گذشته، بیشترین واردات از این محصولات بود اما اکنون در نه ماهه سال 1388 حدود 10 هزار تن از این میوه ها وارد کشور شده است.
   خلاصه این که همه میوه های وارداتی در نه ماهه اول سال 1388 نسبت به مدت مشابه سال قبل 2 تا 10 برابر افزایش نشان می دهند و کل واردات میوه در نه ماهه سال گذشته 174 هزار تن بوده که با 5/4 برابر افزایش به 773 هزار تن رسیده است در مجموع واردات نسبت به مدت مشابه سال گذشته از نظر وزنی  440 درصد و از نظر ارزشی ( به دلار ) 685 درصد افزایش نشان می دهد و اگر توجه کنیم واردات در نه ماهه سال 1387 کمتر از 21 درصد کل واردات سال قبل را تشکیل می داده است، شدت بحران در صورت تداوم واردات و بویژه در صورت کاهش تعرفه(که حتی صحبت از صفر کردن مقدار تعرفه نیز در میان است)آشکارتر می شود.

تقریباً کمتر محصول باغی تولیدی اعم از گرمسیری و سردسیری در کشور وجود دارد که با توجه به واردات با کاهش توان رقابت روبرو نشده باشد. واردات مرکبات  پنج ساله شده است و شدت بحران در خصوص آن بیشتر آشکار است اما دیگر محصولات که واردات آنها با تاخیر زمانی نسبت به مرکبات روبرو بوده اند با همان فاز زمانی تاخیر فشار را بر گرده خویش احساس خواهند کرد.
این روند افزایش واردات میوه بدون برنامه‌ریزی برای اصلاح و تقویت ساختار‌های تولیدی در اراضی کشور مشکلات عدیده‌ای ایجاد کرده است.بررسی روند صادرات:در سال 1380 میزان تراز تجاری میوه کشور در(اختلاف وزنی صادرات از واردات) باستثنای محصولات صیفی(هندوانه و خربزه و مشابه آن) با 394 هزار بالا ترین مقدار بود که با روند کاهشی کندی در سال 1383 به 338 هزار تن رسید با شروع واردات در برنامه پنجم توسعه روند کاهش آن تسریع شد و در سال 1387 به 61- هزار تن رسیده است و در نه ماهه اول سال 1388 ، با 472 هزار تن صادرات میوه ( باستثنای صیفی جات) و 773 هزار تن واردات، میزان تراز تجاری کشور در میوه، به رکورد 302- رسیده است.

بیشترین صادرات مرکبات در سال 1385 به میزان 65 هزار تن بوده است که بتدریج با بروز آثار کاهش نرخ تعرفه و افزایش واردات روند کاهشی صادرات آغاز شد و در سال 1386 که سالی پرمحصول محسوب         می شود میزان صادرات مرکبات به 43 هزار تن کاهش یافت. در نه ماهه اول سال 1387 حدود 28 هزار تن مرکبات صادر شد و در نه ماهه اول سال 1388 حدود 11 هزار تن مرکبات صادر شده که بیانگر کاهش (60 درصدی ) صادرات مرکبات نسبت به مدت مشابه سال قبل است.

کاهش صادرات در اغلب میوه ها مشاهده می شود .در مقایسه صادرات نه ماهه اول سال 1387 به صادرات نه ماهه اول سال 1388، صادرات سیب  با کاهشی  26 درصدی ازبیش از 188 هزار تن به کمتر از 140 هزار تن رسیده و صادرات تازه خوری زردآلو از 7 هزارتن به حدود4 هزار تن ، گیلاس و آلبالو از  5 هزار تن به 3 هزار تن هلو، شلیل و شفتالو از 3 هزار تن به 200 تن  و آلو و گوجه از 5 هزار تن به 800 تن کاهش یافته است.

   البته در محصولاتی مانند پسته ، خرما و جالیز افزایش صادرات وجود دارد و مهمترین محصولی که صادرات آن افزایش داشته ، هندوانه، خربزه و مشابه خربزه بوده است که میزان صادرات آن از 260 هزار تن به 314 هزار تن رسیده است. با توجه به مشکل آب در کشور ، صادرات محصولاتی چون هندوانه به مفهوم فروش آب مجازی است  و اگر این گونه صادرات از مناطقی با مشکل بیلان منفی (رو به تزاید) سفره های آب زیر زمینی و به عبارت دیگر دشتهای ممنوعه  حفر چاه صورت گرفته باشد از نظر زیست محیطی و توسعه پایدار نیز نابجا و مشکل آفرین محسوب می شود.
در مجموع در نه ماهه اول سال 1387 494 هزار تن میوه (باستثنای صیفی جات) از کشور صادر شده بود که در نه ماهه اول سال 1388 با کاهش 16درصدی به 417 هزار تن رسیده است .بررسی بازارهای صادرات و واردات میوه:مطالعه اولیه نشان می دهد که بیشترین صادرات میوه از نظر وزنی به کشور عراق صورت می گیرد 203 هزار تن(65درصد)از 314 هزارتن هندوانه و خربزه صادراتی کشورو حدود 100 هزار تن(71 درصد)از140هزار تن سیب صادراتی در نه ماهه اول سال 1384 به مقصد عراق صادر شده است.

پس از عراق ،کشور امارات متحده عربی دومین مقصد صادرات میوه کشور محسوب می شود. در محصولاتی مانند خرما نیز که عراق وارد کننده نیست اغلب امارات متحده عربی اولین مقصد صادراتی میوه و خشکبار ایران محسوب می شود.باستثنای پسته که امارات با 16در صد در رتبه دوم در مقصدهای صادراتی پسته کشور قرار داردو هنگ کنگ با واردات 25 درصد پسته ایران، در رتبه اول است و چون دارای بازار مصرفی بزرگی نیستند ومناطق صادرات مجد کالا هستند مبدا مهم صادراتی بودن آنها برای صادرات کشور بیانگر مشکل کشور ما در بسته بندی و  بازاریابی کالاهای صادراتی است.

در مجموع باستثنای برخی محصولات چون پسته، اغلب محصولات صادراتی کشور ما از تنوع بازارهای صادراتی برخوردار نیست و بررسی بازارهای صادراتی محصولات کشاورزی کشور نشان می دهد که مقصد های صادرات از کشورهای توسعه یافته و با استانداردهای سختگیرانه بسوی کشورهایی دارای استانداردهای آسان تر در حال حرکت است.نقش کلیدی در واردات میوه ایران را کشور امارات متحده عربی برعهده دارد.

386 هزار تن از 565 هزار تن واردات موز در نه ماهه اول سال 1388ایران از کشور امارات متحده عربی صورت گرفته است و از 112 هزار تن پرتقال وارداتی کشور، امارات متحده عربی با 30 هزار تن صادرات به ایران، پس از مصر با 38 هزار تن(از تولیدکنندگان و صادرکنندگان پرتقال) دومین صادر کننده پرتقال به ایران است در منطقه خاورمیانه پس از امارات متحده عربی، ترکیه بزرگترین صادر کننده میوه به کشور ما است و از محصولات سردسیری چون هلو و شلیل که خود تولیدکننده و صادر کننده است تا موز که در نقش صادر کننده مجدد آن ظاهر می شود در بازار کشور ما وارد شده است اما بررسی کشورهای مبدا واردات میوه بیانگر تعدد آنها از امریکای لاتین تا شرق آسیا است.

ازشیلی و اکوادر در آمریکای‌لاتین و آفریقای جنوبی در جنوبی‌ترین نقطه آفریقا تا چین و فیلیپین در شرق آسیا بازار      سهل الوصول میوه کشور ما را در اختیار گرفته اند. چین با 17 هزار تن و ترکیه با 8 هزار تن صادرات گلابی و یا فیلیپین با 130 هزار تن صادرات موز و آفریقای جنوبی با بیش از 20 هزار تن مرکبات و پاکستان با 12 هزارتن انبه تا کشور سردسیری چون لهستان با 1331 تن صادرات موز و ...  در بازار کشور ما حضور دارند. 

 موارد ذکر شده بخشی از انواع و مقدار صادرات کشورهای مزبور و خیل کشورهای دیگر صادر کننده میوه به کشور ما است.   وضعیت تولید میوه در کشور:در سال 1385  میزان صادرات میوه(باستثنای صیفی جات)804 هزار تن بوده است که در سال 1386      (سال با شرایط اقلیمی بسیار مناسب) به بالاترین میزان خود یعنی 895 هزار تن رسید و پس از آن سیر نزولی یافت.
در سال 1385 بنا بر آمار دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی کل تولید میوه و محصولات دائمی 13667 هزار تن بوده است که معاونت تولیدات گیاهی وزارت جهادکشاورزی میزان تولید را بیش از این مقدار و 15207 هزار تن دانسته است اگر آمار دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی را که مبتنی بر نمونه برداری علمی است را بپذیریم 13056 هزار تن از این آمار را تولید مرکبات، سیب، خرما، بادام، پسته، انار، انجیر، انگور، آلوو گوجه، زردآلو و قیسی، گردو ، گلابی،گیلاس و آلبالو، هلوو شلیل و شفتالو تشکیل می دهندکه 804 هزار تن آن بصورت تازه خوری و یا خشکبار صادر شده است در سال 1387که سال بروز خشکسالی و سرمازدگی شدید است و به همه محصولات باغی آسیب وارد کرد و حتی بخشی از باغات انار کشور بحدی آسیب دید که در خصوص آنها کف بری صورت گرفت(در خصوص‌ انار اغلب با کف بری امکان تولید در سال های بعد فراهم می شود)،همراه شدن معضلات اقلیمی و سال نیاور در محصول پسته نیز به کاهش میزان تولید آن منجر شد(تولید پسته بویژه در مناطق مهم تولید مانند استان کرمان از ویژگی خاصی برخوردار است و سال آور و نیاور دارد که اختلاف تولید در سال آور در مناطقی چون استان کرمان چند برابر سال دیگر است).

با این وجود بنا بر آمار دفتر مزبور که در این سال نیز مبتنی بر نمونه برداری است کل تولید باغی کشور 13365 هزار تن و میوه های مهم ذکر شده در سطور قبل ، به میزان 12456 هزار تن بوده است. تولید میوه کشور درسال 1388، بنا بر اعلام معاونت تولیدات گیاهی وزارت جهاد کشاورزی  به میزان 10 درصد بیشتر از سال 1387 بوده است.
و میزان مرکبات تولید کشور در سال 1388 را نیز با 10 درصد افزایش حدود 4500 هزار تن اعلام کرده است.
  این افزایش اعلامی را، با پذیرش اختلاف آماری ناشی از شیوه تولید آمار، پس از انتشار آمار دفتر آمارو فناوری اطلاعات و مرکز آمار ایران می توان در آمارهای تولیدی آنها نیز مشاهده کرد. بنابر این تولید میوه در کشور در سال 1388 بحدی است که باید برای صادرات آن و یا فرآوری محصول در صنایع مربوطه چاره‌جویی کرد.

نتیجه گیری:1 افزایش واردات متاثر از قانون برنامه چهارم نیست زیرا قانون برنامه چهارم و حتی قانون تجارت مصوب در چند سال قبل از آن موانع غیر فنی و غیر تعرفه‌ای را منع کرده است و مانعی بر تعیین تعرفه برای حمایت از تولید داخلی محسوب نمی‌شود. و اتخاذ سیاست‌های تعرفه‌ای بیش از مقررات سازمان تجارت جهانی ،که کشورهای عضو در پی مذاکرات و با اخذ مهلت زمانی، میزان تعرفه خود را با میزان مورد نظر سازمان تجارت جهانی یکسان می‌کنند، را می‌توان رفتار کاتولیک ‌تر از پاپ نامید.
2 - روند افزایش قیمت میوه های تولید داخل متاثر از نرخ بالای تورم و افزایش هزینه های ناشی از آن ، در کنار افزایش کند نرخ ارز(و به نوعی ثبات نرخ ارز) ،در کاهش روند صادرات
  و افزایش سرعت واردات و تغییر تدریجی تراز تجاری کشور (در خصوص وزن و ارزش به دلار) نقش اساسی را بر عهده دارد.در شرایطی که با وجود نرخ تورم بالا ، هزینه های تولید هر ساله افزایش می یابد صادرات مشکل‌تر       می شود و رشد پائین افزایش نرخ ارز(در مقایسه با نرخ تورم در کشور ،نرخ ارز با رشد کم خود، در عمل تثبیت شده است)واردات هر ساله ارزان تر صورت می گیرد این دو وضعیت به همراه سیاستهای بازرگانی مانند کاهش نرخ تعرفه در نقش کمک به واردات و ضربه زننده به تولید داخلی ظاهر شده اند.
3 - تنظیم بازار از طریق گشودن بازار کشور بر روی تولیدات خارجی در شرایطی که تولید داخلی بیش از نیاز کشور است نشان از بی هنری ما دارد و مطمئنا وزارت بازرگانی در چنین شرایطی باید ضمن تنظیم بازار شب عید با استفاده از تولید صورت گرفته در داخل با گسترش امکان صادرات ، از تولید داخل حمایت کند.4 - افزایش شدید واردات محصولاتی چون موز(420 درصدی)و مرکبات(470 درصدی)و ...در حالی که وزارت جهادکشاورزی از افزایش10درصدی تولید میوه در سال 1388نسبت به سال 1387 و مزیت نسبی
  مناسب کشور در تولید میوه خبر می دهد در کنار کاهش صادرات مرکبات(60 درصدی)و کاهش صادرات سیب(26 درصدی) و ...  جای تامل دارد.5 واردات بسیار بالای میوه های گرمسیری مانند موز را نباید بحساب تولید کم داخلی انها، کم تاثیر بر بازار میوه کشورتلقی کرد.

زیرا چنین محصولاتی اغلب جانشین میوه های تولید داخل در سبد مصرفی خانوارهای ایرانی می شوند و میزان خرید و مصرف میوه های تولید داخل را کاهش می دهند و به عبارت دیگر عرضه و خرید آنها و بدتر از آن محصولاتی که ایران در تولید آنها دارای مزیت نسبی است کمک به تولیدکنندگان خارجی و کم توجهی و تضعیف تولید و تولیدکنندگان میوه کشور محسوب می شود.
6 - با توجه به تولید بالای سیب که البته در برخی مناطق مانند آذربایجانغربی، ادعا می شودکه کیفیت و بازار پسندی سیب تولیدی(از نظر اندازه) پائین تر از سال قبل است با مشکلی روبرو نیست(کل واردات سال قبل حدود 7 هزار تن بوده است)دیگر میوه های مصرفی ایام سال نو نیز از واردات چندانی در سالهای قبل روبرو نبوده اند و به نظر می رسد هدف وارد کنندگان ، مرکبات و بویژ ه پرتقال باشد.

  7 - با توجه به این که بیشترین واردات میوه در اواخر سال صورت می گیرد حذف تعرفه واردات  به افزایش بی سابقه واردات میوه منجر خواهد شد. با عنایت به این که در شرایط کنونی تولیدکنندگان داخلی با مشکل فروش محصول روبرو هستند حذف تعرفه واردات و افزایش بیشتر واردات میوه بر شدت مشکلات تولیدکنندگان می افزاید.
8 - برای توجیه واردات بی رویه شکر که تولید داخلی
  قند و شکررا بسوی نابودی کامل کشانده است در ابتدا توجیه می شدکه صنایع تولید قند و شکر با تولید محصولاتی به قیمت حدود 600 تومان ناکارآمد هستند و این ظلم به مصرف کنندگان است که شکر وارداتی با امکان واردات به قیمت400 تومان را مصرف نکنند اما اکنون که تولید داخلی با آسیب شدید و شاید جبران ناپذیر روبرو شده است مصرف کنندگان شکر ارزان را مشاهده نمی کنند و فقط ارز کشور برای واردات صرف شده و تولید و اشتغال و ... در داخل آسیب دیده است و البته سودهای گزافی نصیب گروه کوچک وارد کنندگان شکر شده است  وارداتی که در خصوص برخی محصولات مانند برنج وارداتی، مدت زمانی، تایید وجود آلودگی و تکذیب آن،موضوع بهداشت و سلامت محصولات غذایی وارداتی را به بحث روز مجالس و محافل تبدیل کرد و سبب شد که مردم انتظار برقراری و اعمال استانداردهایی مناسب تر را طلب کنند و با اعمال استانداردهای کنونی سلامت غذاهایی وارداتی همچنان محل شبهه است.

بیایم با حمایت از تولید داخلی و مدیریت صحیح  آن، به اقتصاد کشورو تولیدکنندگان داخلی خدمت کنیم و آسان ترین راه حل یعنی واردات را نصب العین مدیریت خویش نسازیم.

مهندس حسین صفایی، معاون سابق وزیر جهادکشاورزی